NAARDER KRAAIEN PIKTEN KANONNEN

2005-01-11T04:30:00.000-08:00

Naarder Kraaien
De Naarders werden vroeger door de andere Gooiers vaak spottend
Kraaaien genoemd. 'Naarder kraaien pikken Bussumse erwten' is een
kreet die nog wel wordt gehoord om de rivaliteit uit het verleden
tussen de buurgemeenten op te rakelen. De 'erwten' slaan op de
boekweitkorrels in het Bussumse wapen. De bijnaam 'Kraaien' hadden de
Naarders te danken aan de dubbelkoppige zwarte adelaar die in het
stadswapen voorkomt.
Mogelijk lag er nog een andere reden aan de bijnaam ten grondslag: de
roofzucht die zwarte kraaien wordt toegeschreven, maar welke
eigenschap door de eeuwen heen ook flink wat bewoners van de
vestingstad bleken te bezitten. Tijdens de viering van het 650-jarig
bestaan van de stad, in 2000, maakten we daar nog een verlaat staaltje
van mee. Een paar grappenmakers ontvreemden op ludieke wijze een
historisch kanon. Het was kort tevoren in de buurt van de Utrechtse
Poort ontdekt en opgegraven.

Saaie gordijnen
Omstreeks 1800 verschafte de vestingcommandant een aantal Naarders
werk in het legermazazijn. Deze losse krachten bleken onbetrouwbaar te
zijn. Met de keus van Cornelis van Voorthuizen had hij de kat op het
spek gebonden. Cornelis werkte een tijdlang in het Arsenaal voor 16
stuivers per dag. Hij gaf zijn ogen goed te kost en zag welke kostbare
goederen waren opgeslagen. Gedurende de periode kon hij vrij in en uit
lopen en bleef in het bezit van de sleutels. De gelegenheid maakte de
dief en Cornelis greep zijn kans. In het magazijn waren grote stukkenm
saai aanwezig. Iedere kanonlading buskruit werd in deze goedkope
wollen stof verpakt tot een zogenoemde kardoes. Voorhuizen nam grote
stukken van deze textiel mee en verkocht ze voor 5 stuivers per el aan
een plaatselijke heler. In Naarden vond het gretig aftrek. De
huisvrouwen maakten er nuttig gebruik van door er gordijnen van te
naaien. Ook garnizoensoldaten handelden illegaal in legergoederen.
Soldaat Vilites verkocht uniformstukken. Aan de vrouw van boer Jacob
de Gooijer sleet hij een paar schoenen en aan Stijntje van Dijk een
wambuis. Bij de eerst volgende inspectie liep Vilites tegen de lamp.
Gelukkig kwamen de Naardense vrouwen er genadig af, ze zouden uit
onnozelheid gehandeld hebben.

Zonder vuursteen geen schot
Het was in het jaar 2000 niet de eerste keer dat Vestingbewoners een
kanon probeerden te verdonkerenmanen. In het stadsarchief bevinden
zich een aantal tweehonderd jaar oude akten, waarin de ontvreemding
van maar liefst twee kanonnen tegelijk staan beschreven. Een poging
tot het stelen van twee mortieren mislukte, die kwamen letterlijk
tussen wal en schip terecht. In deze gevallen betrof het geen ludieke
actie, maar diefstal in de ware zin des woords. Dezefde brutale
kraaien vergrepen zich bovendien aan een hoeveelheid buskruit en
vuurstenen. Buskruit was sowieso onmisbaar voor de stadsverdediging.
Zonder vuurstenen was het voor de manschappen van het garnizoen zelfs
onmogelijk om een schot uit hun snaphaan te lossen. In de
napoleontische tijd werd dit type vuursteengeweer gebruikt. De
diefstallen vonden plaats begin 1800 tijdens de Bataafse Republiek.
(1795-1806) Dit bewind zag deze brutale diefstallen als sabotage, die
snel de kop moest worden ingedrukt. De daders deden afbreuk aan het
Bataafse en Franse leger in een kritische periode. Het gebeurde nog
geen jaar na de mislukte landing van de Engelsen en Russen in Noord
Holland en een dreigende Oranje oproer. Als de Oranjes toen aan het
bewind waren gekomen, dan stonden de daders nu in onze
geschiedenisboekjes te boek als verzetshelden.

Ordinaire snabbelaars
Het groepje deugnieten moeten we ons zeker niet voorstellen als zware
criminelen, hoewel de militaire leiding van het toenmalige garnizoen
daar natuurlijk anders over dacht. De snooddaards, die allen een
eerzaam beroep uitoefenden, schoolden alleen maar af en toe samen om
door middel van diefstal van militaire eigendommen een beetje bij te
snabbelen. Enkelen pleegden de diefstallen, anderen zorgden voor
transport. terwijl de heler de verkoop deed. De opbrengst werd
onderling verdeeld. Cornelis van Voorthuizen had de smaak te pakken
gekregen en zocht en vond een kompaan. Deze 'medewerker' was Willem
van den Burg, notabene de zoon van de respectabele Naardense smid.
November 1800 op een late avond, drong Willem binnen bij 's Lands
Magazijn (1). Hij pikte daar een vol vat met vuurstenen en gaf het aan
de op de kijk staande Van Voorthuizen. Ze verborgen het vat in eerste
instantie achter de noord schutting bij het Weeshuis. (4) Daarna
verdeelden ze de inhoud van het vat in twee zakken en een klein
tonnetje. Willem had inmiddels zijn broer Govert ter assistentie
opgeroepen. Samen brachten ze de zakken naar de tuin van Cornelis van
Voorthuizen. Het kleine tonnetje werd verstopt in een verscholen
hoekje van de donkere steeg achter de herberg 'Het Vliegend Hert'.
Later werden de zakken en het tonnertje weer opgehaald en op een
geheime plek begraven.

Op weg naar de heler
Begin februari 1801 spraken de daders af de vuurstenen te gaan
verkopen aan louche handelaars die rond het IJ in Amsterdam zetelden.
Voor het vervoer daarheen werd een vrachtrijder aangezocht, een aan
het Naardermeer wonende Cornelis Corssen, alias Kees de Puttenboer. In
de vroege ochtend van de 5e februari kwam deze met zijn paard en wagen
voor het huis van Van Voorthuizen om de lading op te halen. De nu in
vijf kleine zakken verpakte gestolen waar werd tussen andere goederen
op de wagen geladen. Om zes uur verliet de Puttenboer met zijn
heimelijke handel de Vesting door de Amsterdamse Poort op weg naar
Amsterdam. Om geen argwaan te wekken was Cornelis al iets eerder te
voet door de poort gegaan. De Puttenboer haalde hem een kilometer
buiten de poort op het Zandpad in. Van Voorthuizen was echter in
paniek geraakt, omdat er vanaf de Amsterdamse Poort op hen was
geschoten. De Puttenboer had blijkbaar stront in zijn oren en beweerde
niets te hebben gehoord. Ook had hij geen argwaan bij de wacht willen
wekken en had zijn paard stapvoets door de poort laten gaan. Toen hij
eenmaal de ravelijnsbrug was gepasseerd, had hij de zweep over het
dier gelegd om het in draf te brengen. Dit vonden de poortwachters
verdacht. Op bevel van de luitenant van de wacht was er inderdaad
geschoten. Op van de zenuwen hield Van Voorthuizen de wagen aan en de
foute lading werd vliegensvlug in de sloot gekieperd.

Arrestatie en verhoor
Kort daarop werd Van Voorthuizen gearresteerd en steng verhoord.
Gelukkig was de pijnbank een paar jaar tevoren afgeschaft. Was dit al
tot de Schout van Naarden doorgedrongen? Tijdens de verhoren werd de
dief gedwongen tot het noemen van medeplichtigen en de heler. Hij
bekende ook een kanon gestolen te hebben. Bovendien had zijn
medeplichtige Willem van den Burg getracht twee mortieren te stelen.
Met een vissersschuit waren deze zware voorwerpen over de Zoute Gracht
naar de walkant bij de Oostbeer gebracht. Tijdens het lossen raakten
de mortieren letterlijk en figuurlijk tussen wal en schip. Ze waren te
zwaar om ze uit de gracht te halen. Ook anderen werden door Cornelis
beschuldigd. Zo zouden de gebroeders Hendrik en Elbert Voogd al eerder
een kanon gestolen hebben. Dat kanon stond onbeheerd op de Lunetten
aan de Karnemelksloot. Nadat de kanonloop in handzame stukken was
gezaagd, hadden de gebroeders het inmiddels verhandeld aan een heler
in Amsterdam. Beide broers waren zo verstandig Naarden te ontvluchten
en werden nooit gepakt en veroordeeld. Wel werd in het gwest Holland
en Urecht een gedrukt opsporingsbevel verspreid. Uitvoerig staan
hierop de signalementen van Hendrik, Elbert en nog enkelen van hun
kornuiten, die verdacht werden van de kanonnendiefstal.

SIGNALEMENTEN 9 - 1- 1801
1. Willem van den Burg, Smit- en Slotenmakersknercht, gebooren en
gewerkt hebbende alhier te Naarden, lang 5 voeten en 11 duimen, zeer
schraal en maager van postuur, vrij assurant in 't voorkomen, wel ter
spraak, lang zwart haar, zomwylen met eene staart 'er in, zwarte oogen
en wenkbraauwen, eene grootte in 't midden verhevene neus; - oud in de
24 Jaaren.
2. Salomon Jesaias, alias Calmus, Horlogiemaaker en Negosiant (van de
Joodsche Natie) gebooren te Naarden, lang 5 voeten en 8 a 9 duimen,
oud tusschen de 40 a 50 jaaren, wel gemaakt van postuur, breed van
schouders, vrienlyk in 't voorkomen, rond, dik, en bloozend van wezen,
aan ene wang een leedteken, veroorzaakt door eene sneede, de neus
enigszins geboogen, zwart rond hair, zwarte oogen en wenkbrauwen, regt
opgaande, doorgaans aan hebbende een bruine Schansloper.
3. Barend Stoop, Slotenmaaker en Tuinman, gebooren by Naarden, lang 5
voeten en 3 duimen, taamlyk gezet van postuur, zwart lang sluik hair,
zwarte wenkbraauwen , blauwe oogen , regt opgaande, stroef in 't
voorkomen, wel ter taal, geheel in 't blauw gekleed; - oud 29 Jaaren.
4. Hendrik Voogt, Tuinman, gebooren te Naarden, lang 5 voeten en 6 a 7
duimen, ca. 37 a 38 jaar, gezet van postuur, zwart hair en
wenkbraauwen, eene zwarte baard, blauwe oogen, zwaare bakkebaarden,
rond van wezen, vriendelyk van spraak, regt van postuur, in 't blauw
gekleed; heeft in vroegere tijden bij de Guarde gediend.
5. Elbert Voogt, Tuinman, gebooren te Naarden, lang 5 voeten en 8
duimen, oud 26 jaar, gezet van postuur, rond van wezen, rond rosachtig
hair en wenkbraauwen en dito bakkebaarden, stroef in 't voorkomen,
regt opgaande, in 't blauw gekleed.
6. Lodewijk Rijnenburg, Smitsknecht, gebooren te Naarden, en heeft ook
alhier met en by No. 1 zijnen vader gewerkt, lang 5 voeten en 5
duimen, flink vaalachtig hair, lonkende oogen, voornaamlyk met het
linkeroog, gaat een weinig loomachtig, ter oorzaake van een ongemak
aan 't been; oud 21 Jaaren.
7. Ide Ides, alias kromme Ides, gebooren te Naarden, lang 4 voeten en
9 a 10 duim, oud in de 30 Jaaren, voor en van achteren zeer zwaar
gebocheld, geelachig lank sluik hair, dito wenkbrauwen en
bakkebaarden, rond smal van wezen, spitse neus, bleek blauwe oogen,
dragend zwart ondergoed en een blauwe rok.

Geseling en brandmerken als straf
De meeste verdachten ontliepen hun straf. Kees de Puttenboer werd voor
de tijd van zes jaar verbannen uit Gooiland. Kromme Ides keerde terug
naar Naarden en schreef een lange excuusbrief naar het gerecht. Alleen
Van Voorthuizen werd zwaar gestraft. Speciaal voor hem werd de beul
van Haarlem ontboden en werd voor het stadhuis een schavot opgericht.
Daar werd hij door de Haarlemse scherprechter gegeseld en vervolgens
met het stadswapen gebrandmerkt. Verder werd hij ten eeuwigen dage
verbannen uit het voormalige gewest Holland. Onder het luiden van het
stadhuisklokje werd hij tot buiten de stadspoort geleid.
______________________________________
Onderschriften bij foto's:
Blz. 75
De hedendaagse Naardense kannoniers, hier in actie op de westelijke lage flank
van het bastion Turfpoort, maken nog steeds gebruik van materialen zoals
beschreven in dit artikel. Naast de bulderende twaalfponder staat een mand met kardoezen. De lange stokken die de kannnoniers hanteren, dienen om de kruitlading in de loop van het kanon te schuiven. De witte lap links van de mand is een natte schapenhuid warmee de loop geregeld moest worden afgekoeld.
Blz. 76
Een van de plaatsen delict in dit verhaal, het uit 1688 daterende 'sLands Magazijn tussen het bastion Oud-Molen en de Nieuwe Haven.
Blz. 77
De steeg achter het Vliegend Hert, waar de Naarder kraien een deel van de gestolen waar hadden verborgen.
Blz. 78
De in 1685 gebouwde en in 1915 afgebroken Amsterdamse Poort die Kees de Puttenboer in het donker met paard en wagen stapvoets passeerde om te trachten de handel onopgemerkt de stad uit te voeren.
Blz. 79
SIGNALEMENTEN. Gedrukt opsporingsbericht.
Blz. 80
De schepenrechtbank in de Raadzaal van het Stadhuis, waar enkele schavuiten uit dit verhaal werden berecht. Schilderij van H.F.C. ten Kate uit 1867.

____________________________
Naarder kraaien pikten kanonnen
DE OMROEPER juni 2005, jrg. 18 - nr. 2
F.J.J. de Gooijer
_________________________
Afbeeldingen:
Kanonloop 18e eeuw
_____________________

Literatuur en bronnen :

Engels-Russische inval 1799

__________________________________
F.J.J. de Gooijer
http://gooijer.netfirms.com
http://gooijer.nl.jouwpagina.nl

Gastenboek
http://erfgooijers.write2me.nl
__________________________

posted by kanon-verkoop at 3:46 AM 0 comments About Me
Name:kanon-verkoop
View my complete profile
Previous Posts
NAARDER KRAAIEN PIKTEN KANONNEN
Archives
August 2004

CRIMINELE ROL GOOILAND : Naarden - 1800

NAARDER KRAAIEN PIKTEN KANONNEN